Dr. Akansel YALÇINKAYA

Dr. Akansel YALÇINKAYA

Havacılık Tarihi, Havacılık İktisadi Tarihi, Havacılık Kitapları ve Yayınları

Ahmet Emin Yalman: Havacı Bir Başmuharrir..

07 Ekim 2020 - 15:05

Ahmet Emin Yalman, II. Meşrutiyet’in başlarından 1960’ların sonlarına kadar basın dünyasının önemli simalarından biri olan aynı zamanda gazetecilik yaptığı dönemde uluslararası şöhrete sahip önemli bir yazar..

Ahmet Emin Yalman’ın havacılık ile ne ilgisi var diyenler için yazıyorum biraz da bu yazıyı…

Cumhuriyet döneminin ilk liberal fikir hareketi olan Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti’nin kurucularından gazeteci-yazar Dr. Ahmet Emin Yalman’ın ülkemizde az rastlanan bir biçimde entellektüel biyografisini yazan Buğra Kalkan’a göre Ahmet Emin Yalman; Türkiye tarihinin dönüm anlarının entelektüel şahidi, Almanca, İngilizce ve Arapça konuşabilen, sadece entellektüel bir gazeteci, siyasi bir yazar değil, aynı zamanda bir dünya gezginidir.

Gazeteciliği ile siyasi polemikçiliği bir yana bu yazıda bir gezgin ve havacılık meraklısı Ahmet Emin Yalman portresi çizilecektir.

Soyadı kanunundan sonra Yalman soyadını alacak olan Ahmet Emin, 1888 yılında Selanik’te doğmuş ve eğitimine Özel Alman Lisesi gibi o dönem için elit denilebilecek okullarda devam etmiştir. Üniversite eğitimi için ABD’ye giden Ahmet Emin, Columbia Üniversitesi yönetimiyle yapılan bir anlaşma gereği, 1910 yılında ücretsiz eğitim almaya hak kazanan üç öğrenciden biriden olarak sosyoloji eğitimine başlamıştır. Çok geç bir tarih olmakla birlikte ancak 2020 yılında Modern Türkiye’nin Gelişim Sürecinde Basın 1831-1913 adıyla dilimize de çevrilen ve İş Bankası Yayınları tarafından yayınlanan The Development of Modern Turkey as Measured by Its Press adlı tezini 1914 yılında tamamlayarak doktora derecesini almaya hak kazanan Ahmet Emin, akademik bağlamda da gazetecilik dünyasına ilgisini devam ettire gelmiş ve doktora tezinde 1831’de Takvim-i Vakayi’nin çıkışından 1913’e kadar olan dönemi içeren bir çalışma gerçekleştirmiştir.
 

Türkiye yakın tarihini en hacimli, tafsilatlı ve muhataplarına ‘dokundurmalı’ hatıratı olan 4 ciltlik kitabı Yakın Tarihte Gördüklerim Geçirdiklerim’e göre, Ahmet Emin 1914’te doktora eğitimini tamamlayarak yurda geri dönmüş ve 1915 yılında ise Ziya Gökalp’in yanında Darülfünun’daki sosyoloji kürsüsüne müderris muavini olarak atanmıştır.

 

Gazeteciliğe Hukuk Fakültesi’ndeki öğrencilik yıllarında başlayan Ahmet Emin, 1917 yılında Mehmet Asım Us’la birlikte Vakit gazetesini çıkarmış, fakat Mart 1920’deki İstanbul işgali sebebiyle gazete İngilizler tarafından kapatılarak Millî Mücadele’yi destekleyen yazılarından dolayı Malta’ya sürülmüştür.
 
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte;
Kurucusu ve baş muharriri olduğu Vatan gazetesini çıkarmaya başlayan Ahmet Emin, Şeyh Sait isyanını teşvik iddiasıyla Hüseyin Cahid Yalçın, Suphi Nuri İleri gibi dönemin matbuat aleminin önemli isimleriyle birlikte İstiklal Mahkemesi’nde yargılanmıştır. 1940 yılında tekrar Vatan gazetesini çıkarmaya başlamış, hem o dönem devam eden II. Dünya Savaşı sırasında Müttefikler’i öven ve Nazileri yeren yazılar yazması hem de İngilizce ve Almanca gibi iki dili bilmesi sebebiyle dış dünyayı yakından izleyen ve Türkiye ile ilgili gelişmelerde de yakından izlenen bir isim olmuştur.

19 Aralık 1972 tarihinde İstanbul’da vefat eden Yalman, vefatından kısa süre önce daha önce zikredilen 4 ciltlik hatıratını kalem almıştır.
 

Ahmet Emin Yalman’ın havacılık ve uçak yolculuğuna ilgisinin mesleği gazetecilikle çok yakın bir ilişkisi bulunmaktadır. Henüz Cumhuriyet kurulmadan yurt dışına eğitime havacılığın beşiği diye nitelendirilebilecek olan ABD’ye giden Yalman’ı, modern Türkiye’nin ilk ve en önemli seyahat yazarlarından biri dolarak nitelemek abartı olmaz.
 
Yalman’ın;
Havacılık alanına ilgisinde, yalnızca çok gezen ve seyahat eden dünyadaki gelişmeleri takip eden bir gazeteci olmasının yanında yukarıda değinilmiş olan biyografisindeki kritik gelişmelerin de önemli bir etkisi söz konusudur.
 
Zira;
Yalman’ın hatıratına göre Şeyh Sait isyanının ardından gazetesi kapatıldığından gazetesine ait matbaadaki baskı makinelerini satmış ve farklı arayışlara girişmiştir. Hatıratına göre, daha önceden tanışıklığı bulunan ve ABD İstanbul Konsolosluğu’nda Ticaret Ataşesi olarak görev yapan Julian E. Gillespie’nin telkin ve tavsiyeleriyle bir şirket kurmasını ve bazı Amerikan firmalarının Türkiye mümessilliğini almasında da yardımcı olabileceğini belirtince kısa adı TATKO olan Kemal Halil, Mehmed Rıfat ve Şürekâsı Türkiye Otomobil, Lastik ve Traktör Komandit Şirketi adıyla bir şirketin kuruluşuna ön ayak olur.
 
Bu şirketin bir müddet sonra ABD’li ünlü havacılık şirketi Curtiss-Wright’ın mümessilliğini nasıl ve neden aldığını Yalman’ın anılarından naklen şöyle öğreniyoruz:
“…İstanbul’a döndüğüm zaman ortaklarımla başbaşa verdik. Havacılık sahasında hiçbir tecrübemiz yoktu. Fransız Breguet uçaklarını temsil eden Yılmaz firmasının ortakları emekli subay Muhlis ve Hilmi Beyler bu işi biliyorlardı, uçak siparişlerini adeta inhisar altında tutuyorlardı. Onların mukavemeti karşısında Curtis-Wright grubunun geniş projelerini yürütmek güç görünüyordu. Kendilerine bir kâr hissesi teklif etmeyi doğru bulduk. Onlar da derhal kabul ettiler. Beraberce Ankara’ya başvurarak Curtis-Wright grubunun tekliflerini bildirdik. Tatko’nun Ankara ‘daki vekili olan Malatya Milletvekili Mahmut Nedim Zapçı ve eski Yollar Umum Müdürü Yüksek Mühendis Akil beyler, Ankara’daki muameleleri takip edeceklerdi.”
 
Yalman hatıratında;
Curtiss-Wright’ın mümessilliği kapsamında planlanan girişimleri (1) Curtiss uçaklarının, Wright motorlarının ve Sperry projektörlerinin Türkiye’ye satışı, (2) Türk Hava Yolları’nın kurulması ve idare edilmesi için teklif hazırlanması ve bir havalimanı ağı kurulması, (3) Türkiye tarafından satın alınacak uçakların bir bölümünün, Amerikalı ustalar ve Türk işçiler tarafından, Kayseri’deki uçak fabrikasında üretilmesi ve (4) Wright uçak motorlarının da yine aynı fabrikada üretilmesi şeklinde sıralamaktadır. 1929 yılında Curtiss-Wright’ın Türkiye dışında Norveç, İsveç ve Danimarka gibi ülkelerdeki satış haklarını elinde bulunduran ünlü İtalyan havacı Mario Calderara Türkiye’ye gelerek görüşmeler gerçekleştirmiş ve bu ziyaretin sonucunda arşivlere yansıyan haber ve fotoğraflardan anlaşıldığı üzere aralarında Ahmet Emin Yalman ve ortağı Muhlis Erdener’in de bulunduğu bir havacılık heyeti ABD’ye ziyarette bulunmuştur. Ünlü havacılık dergisi Aviation Week’te yer alan habere göre, 12 Ağustos 1929’da ABD’ye varan heyet, Hava Kurmay Binbaşı Şefik Çakmak başkanlığında, Hava Kurmay Yüzbaşı Ferruh Şahinbaş, Teğmen Kâzım Bey, Ahmet Emin Yalman ve Muhlis Erdener’den oluşmaktadır.
 
Abdullah Nergiz’in Vakıfbank Kültür Yayınları’ndan yeni çıkan ve ABD arşivlerine dayalı bir çalışma olan Devlet Hava Yolları: Türkiye’de Sivil Havacılığın Doğuşu (1933-1956) adlı kitabındaki bilgilere göre Türkiye Cumhuriyeti ile Curtiss-Wright şirketi Kayseri Uçak Fabrikası’nda uçak ve motor üretimi, Türkiye içerisinde sivil havayolu işletmesinin kurulması ve diğer genel havacılık çalışmalarını kapsayan geniş çaplı bir mutabakata varmıştır.


(Ahmet Emin Yalman ve Havacılık Heyeti ABD’de. Kaynak: Library of Congress)

Fakat bu iş birliği çok uzun ömürlü olamamıştır. Yalman hatıratında söz konusu mutabakata rağmen iş birliğinin başarısızlığa uğramasını Nuri Demirağ ve Selahattin Alan gibi havacılık tarihinin uçak üretimi konusundaki önemli isimleriyle de ilişkilendirerek şöyle açıklamıştır:
“… Eğer Curtis grubu ile olan işbirliği devam etseydi, Türk havacılığı çok ileri gidecek, bugün kendi uçaklarımızı ve motörlerimizi yapacak bir halde bulunacaktık. Ne yazık ki Hava Kuvvetleri’ndeki görüş ayrılıkları, iyi bir piyasayı kaybeden Fransız fabrikalarının entrikaları ve bilhassa hava mühendisi Selahaddin Bey’in ve ona güvenen eski demiryolu müteahhidi ve yeni uçak fabrikacısı Nuri Demirağ’ın kendi uçaklarımızı kendi icatlarımıza göre bizzat yapmak yolundaki iddiaları araya girdi. Bu iddiaların başında giden Selahaddin Bey’in kendi icadı olan uçakla düşüp ölmesi bile durumu düzeltemedi. Hava Kurumu da bir taraftan yıkıcı bir rol oynayarak İngiltere’den artık hiç değeri kalmamış bir uçak motörünün lisansını ve resimlerini satın aldı. Bu maksatla geniş fabrikalar yapıldı, hem milyonlarca milli para, yapılan bütün ikazlara rağmen heba edildi, hem de Curtis-Wright ile işbirliği yolundaki yaman fırsat elden kaçırıldı.”
 
Yalman’ın havacılık faaliyetleri;
Sadece ABD’li firmalarla sınırlı kalmamış, dahası kendisi İngiliz uçak üreticileri ile de yakın bir ilişki içinde olmuştur. Arşivlere yansıyan belge ve görüntüler bu ilişkinin doğasına ilişkin fikir vermektedir. Örneğin, aşağıda bağlantısı bulunan ve British Pathé arşivinde yer alan 1942 tarihli ve Our Turkish Visitors adlı bir video haberde ünlü İngiliz uçak mühendisi Sir Frederick Handley Page tarafından kurulmuş olan Handley Page Uçak Fabrikası’nı ziyaret eden heyetin içinde Ahmet Emin Yalman’ın da bulunduğu görülmektedir.
 
Dahası ve daha da ilginci ise;
Yalman’ın 1950’li yıllarla birlikte Demokrat Parti’ye karşı girişmiş olduğu muhalefet sonucu açılan Pulliam davasında Yalman için alınan mahkûmiyet kararını etkilemek için bir diğer önemli İngiliz havacılık firması Vickers Viscount’un müdahil olmasıdır. Tarihçi Resul Babaoğlu’nun İngiliz arşivindeki bir belgeye dayanarak belirtiğine göre, Vickers şirketinin yöneticisi olan Mr. Bewley, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı’nı arayarak Yalman davasına müdahale edilmesi yönünde talepte dahi bulunmuştur.

Muhtemeldir ki; o dönem için Yalman söz konusu İngiliz şirketlerinin de mümessilliğini yapmış olabilir.
https://www.britishpathe.com/video/our-turkish-visitors

 

Yalman’ın havacılık ilgisi mümessillikle sınırlı kalmamış, daha önce zikredildiği üzere kendisi 1940’lı yılların başında vermiş olduğu eserlerle seyahat ve gezi edebiyatı denilebilecek bir türün güzide örneklerine imza atmıştır.

İlki 3 cilt olarak Havalarda 50.000 Kilometre Seyahat adıyla ikincisi ise 2 cilt olarak Dünyadan Haber: Yeni Hava Seyahatlarının Notları (1944-1945) adıyla yayınlanan eserlerin tamamı Yalman’ın gazetesi Vatan’ın matbaasında basılmıştır. 3 cilt olarak Havalarda 50.000 Kilometre Seyahat kitabının ilk cildinin kapağında Afrika, İngiltere, Amerika, Kanada’da yapılan meraklı seyahatin hikayesi notuyla okuyucuyu karşılayan eserde, Yalman’ın 1943 yılının içinde adı geçen ülkelere yaptığı hava seyahatleri Yalman’ın keskin gözlemleri ve tahlilleri ile bu ülkelere ilişkin intibalarını barındırmaktadır.
 
Sevgili okuyucularım hitabıyla esere giriş yapan Yalman;
“Dört arkadaşla beraber tayyare ile yaptığımız elli bin kilometrelik seyahatin bütün hikayesini bu sayfalarda bulacaksınız.” şeklindeki davetkâr girişiyle okuyucunun merakını cezbetmektedir. Adından da anlaşıldığı üzere 1944 ve 1945 yılı hava seyahatlerinin intibalarının içeren iki ciltlik Dünyadan Haber: Yeni Hava Seyahatlarının Notları (1944-1945) eserinin ilk cildinin girişinde Yalman; “Bu defaki hava seyahatlerim elli bin kilometre sürmedi, fakat çok meraklı, çok heyecanlı, biraz da maceralı ve kazalı bir seyahat oldu. Çöken bir dünyanın halini, yarın için hazırlanan istidatları yakından gördüm. Bundan sonraki sayfalarda bu seyahatin ağır ifadeli bir raporunu yazacak değilim. Gördüklerimin bütün hikayesini sade bir lisanla anlatacağım ve size, sevgili okuyucularım, bu seyahati beraberce yapmış olmak hissini vermeğe çalışacağım.” demekte ve gerçekten de II. Dünya Savaşı’nın harap ettiği dünyayı oldukça sade ve berrak bir üslupla aktarmaktadır.
 
Hulâsa edecek olursam;
Yazıldığı dönemin hususiyeti itibariyle bu eserler ister seyahat edebiyatı, ister bir gazetecinin savaşın yıkımına ilişkin ilk elden tanıklıkları gibi okunabilir.



Dilerim;
Ahmet Emin Yalman’ın havacılık ile olan özel ve tarihsel ilişkisi en yakın zamanda müstakil bir biçimde incelensin…

Sevgilerimle,
Dr. Akansel YALÇINKAYA
 

Kitâbiyat:
Kalkan, B. (2018). Ahmet Emin Yalman: Entelektüel Bir Biyografi. Ankara: Liberte.
Nergiz, A. (2020). Devlet Hava Yolları: Türkiye’de Sivil Havacılığın Doğuşu (1933-1956). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
Yalman, A. E. (1914). The Development of Modern Turkey as Measured by Its Press. New York: Columbia University.
Yalman, A. E. (1943). Havalarda 50.000 Kilometre Seyahat. İstanbul: Vatan Matbaası.
Yalman, A. E. (1945). Dünyadan Haber: Yeni Hava Seyahatlarının Notları (1944-1945). İstanbul: Vatan Matbaası.
Yalman, A. E. (1970). Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim. İstanbul: Yenilik Basımevi.
Yalman, A. E. (2018). Modern Türkiye’nin Gelişim Sürecinde Basın (1831-1913). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
 
 


 

 
 
 

Bu yazı 3788defa okunmuştur.

FACEBOOK YORUMLAR

YORUMLAR

  • 3 Yorum
  • Can EREL
    2 hafta önce
    Ben, “Dünkü güneşle bugünkü çamaşır kurutulamaz!” belirlemesine inanırım; ancak bu inancım Ahmet Emin Yalaman’ın açık kaynakta da rahatça erişilebilecek, ulus bilinci ve ulusal havacılığımızın gelişimine etki eden meziyetlerini (!) görmemi de engellemez. O herkesin merak ettiği, havacılık endüstürimizin 1940lı ve 1970’li yıllar arası karartılmasını araştıranların bu ismi kalın harflerle not etmesinin araştırmalarına fayda sağlayacağını düşünürüm.
  • Musa Alioğlu
    2 hafta önce
    Eline sağlık hocam. Zevkle okudum. Ben, yazıda bahsi geçen Vatan Gazetesi'nin Cağaloğlu Molla Fenari Sokak’taki binasında bir yıl kadar çalıştım.
  • Can EREL
    2 hafta önce
    Ben, “Dünkü güneşle bugünkü çamaşır kurutulamaz!” belirlemesine inanırım; ancak bu inancım Ahmet Emin Yalaman’ın açık kaynakta da rahatça erişilebilecek, ulus bilinci ve ulusal havacılığımızın gelişimine etki eden meziyetlerini (!) görmemi de engellemez. O herkesin merak ettiği, havacılık endüstürimizin 1940lı ve 1970’li yıllar arası karartılmasını araştıranların bu ismi kalın harflerle not etmesinin araştırmalarına fayda sağlayacağını düşünürüm. ...paylaşımınıza teşekkür ederim; ellerinize sağlık.