Dr. Uğur TURHAN

Dr. Uğur TURHAN

Havacılık Emniyeti ve Güvenliği, Havacılıkta İnsan Faktörleri, Hava Trafik Yönetimi

Havacılıkta EMNİYET mi önemli, GÜVENLİK mi?

19 Ağustos 2020 - 13:11

Bir gün okulda derslikler bulunduğu koridorda öğrencilerimizin “emniyet mi önemli, güvenlik mi önemli?” diyerek birbirleri ile şakalaştıklarını duyunca nedenini ister istemez merak ettik. Havacılık çevresinde çok değer verdiğimiz ve doğru bir şekilde kullanılmasına önem verdiğimiz bu iki kavram hakkında neden böyle konuşuyorlardı?
 
Biz yine kök neden arayışına giriştik her zaman ki gibi.
 
Her dönemin başında emniyet yönetimi ve insan faktörleri derslerimizde ve simülatör uygulamalarımızda bu kavramların üzerinde duruyor, çeşitli örnekler ile doğru terminolojiyi yerleştirmeye çalışıyorduk. Bu çabalarımız bazı öğrencilerimiz için anlamlı iken bazıları için belki fazla ısrarcı görünüyor olabilirdi.
 
Sonra düşündük ki;
Şaka malzemesi olsa bile hayatlarına etki ediyorduk aslında ve bu iki kavram zihinlerine yerleşiyordu bir şekilde.
 
Mezun olan ve operasyonel çevrede çalışan öğrencilerimiz ile karşılaştığımızda ise emniyet ve güvenlik kavramlarının günlük hayatlarında ne kadar önemli ve etkili olduğu konusunda bizlere olumlu dönüş veriyorlar. O zaman doğru yoldayız diyerek yolumuza daha da istekli devam ediyoruz.
 
Demek ki;
İki kavram da çok önemli. Bu durumda derslerimizde örneklerimizi çeşitlendirerek etkileşimli bir şekilde ilerlemeye devam etmeliyiz.
 
Diğer taraftan;
Ulusal ve uluslararası proje çalışma ortamlarında, üniversite dışı eğitimlerde, otoritelerden yetkililerle olan etkileşimlerde, havacılık çevresinden arkadaşlarımızla, havacılık çevresine iş yapan ya da etkisi olan ikincil paydaşlar ile etkileşimlerimizde bu iki kavramın doğru kullanımı açısından farklılıklar olduğunu görüyoruz.
 
Öğrenci havacılara ve geleceğin emniyet ve güvenlik aktörlerine bu kavramları öğretmek önemli ve gerekli. Aynı zamanda diğer insan kaynaklarında da bir farkındalık yaratmamız gerekiyor aslında. Ortak dili kullanmak operasyonlarımızın emniyeti, güvenliği ve etkinliği açısından hayati öneme sahip.
 
Gelin bu kavramlara biraz daha yakından bakalım.
 
1977 Mart ayında;
İspanya’nın Tenerife adasındaki Los Rodeos havalimanında iki Boeing 747 uçağı pistte çarpıştı ve 583 kişi hayatını kaybetti. Havacılık olay ve kazaları bir tek nedenden gerçekleşmez. Genelde emniyet ve güvenlik standartlarının yüksek olduğu havacılık sisteminde hataların ard arda gelmesi bir başka deyişle hatalar zinciri nedeniyle kazalar olur.
 
Tenerife kazasının başlangıcı ise bir yolcunun başka bir havalimanında bomba ihbarı yapması üzerine verilen güvenlik alarmı nedeniyle uçuşların Tenerife’ye yönlendirilmesi sonucunda gerçekleşmiştir. Yoğun hava trafiği, düşük görüş şartları ve iletişim problemleri nedeniyle bu facia yaşanmıştır.
 
Kazanın;
Başlangıcı bir güvenlik olayı ile olmuş daha sonra maalesef uçuş emniyeti açısından yaşanabilecek en kötü durum tecrübe edilmiştir.
 
Sivil havacılık için var olan ve yeni ortaya çıkan tehditler havacılık topluluğu için kaygı yaratmaktadır. Tehlikeli patojenlerin kabinde taşınması gibi ölümcül tehditler, bulaşıcı hastalıklar, hava seyrüsefer sistemlerine olan siber tehditler, taşınabilir hava savunma silahları gibi tehditler küresel anlamda hava taşımacılığını tehdit etmektedir. Ulaşım güvenliği fiziksel altyapılar, ekonomik gelişme, araç koruma, yolcuların, personelin ve operatörlerin korunması ile etkileşmektedir.
 
Yeni güvenlik önlemleri;
11 Eylül (2001) ve Madrid metro (2004) saldırılarından sonra dünyada ulusal ve uluslararası anlamda zorunluluk olmuş ve öncelikli hale gelmiştir. Bu yüzden bir noktadan bir noktaya ulaşmaya çalışırken özellikle hava yolu açısından seyahat dinamiklerimizi etkilemektedir. Ulaştırma güvenliği fizyolojik ve psikolojik problemler anlamında bireyler ve kurban aileler üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır. 11 Eylül’den sonra, ICAO tüm üye ülkelerin benzer güvenlik standartlarında olması için hem finansal hem de insan kaynağı açısından birlikte hareket etmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Öngörülmeyen bir tehdit olduğu için önlemler hemen alınamamış ve felaket yaşanmıştır. Hava trafiği, havaalanları, havayolları  açısından ve sivil-asker güvenlik ve operasyonel birimleri ve de en kötüsü yolcuları çok kötü etkilemiştir.
 
Emniyet ve güvenlik kavramları havacılıkta artık birbiri ile devamlı etkileşimde olan kavramlar olarak bir arada tartışılmaktadır.
 
11 Eylül saldırılarını;
Hem emniyet hem de güvenlik kavramlarını daha iyi anlamak için değerlendirebiliriz. Uçuş emniyeti açısından en önemli olan aktör pilotlar yani uçuş ekibidir. Güvenliğimizi tehdit eden en önemli aktör ise teröristtir. 11 Eylül saldırılarındaki uçakların uçuş ekibi havaalanı güvenlik önlemlerinden fark edilmeden geçerek amaçlarını gerçekleştirmek için uçakların kontrolünü ele geçirmişlerdir. En önemli emniyet aktörünün yerine geçerek olabilecek en kötü senaryoyu gerçeğe dönüştürmüşlerdir. Bu saldırılarda emniyet ve güvenlik dinamiklerinin nasıl birbirleri ile etkileştiklerini görebiliriz.
 
Emniyet (safety) ve güvenlik (security) kavramları günlük hayatımızda birbirinin yerine kullanılsa da havacılık operasyonel çevresinde farklı kullanılmaktadır ve kullanılmalıdır.
 
Emniyet ve güvenlik konuları teknik açıdan tam olarak birbirlerinin yerine geçebilecek konular değildir;

  • Emniyet genel olarak bir olay/kaza riskine ve tehlikesine karşı alınan önlemlere işaret eder.
  • Güvenlik ise düşmanlık ya da kötü niyet motivasyonundan kaynaklanan tehditlere karşı korunmaya işaret eder.
 
Ekonomik açıdan ise hem emniyet hem de güvenlik çok önemlidir. İkisi de riskin kontrol edilmesiyle ilgilidir. Emniyet profesyonelleri için emniyet kelimesi sistemde devamlı olarak risk ölçme, değerlendirme ve geribildirim anlamına gelir. Bir fiil olarak ise aktiftir. Bu anlamda proaktif olarak riskleri ve tehlikeleri yönetmek hepimizin sorumluluğudur.
 
Emniyet tanımını seyahat açısından değerlendirdiğimizde;
En temel anlamda herhangi bir zarar görmeden ve yaralanmadan varmak istediğimiz yere ulaşmamızdır. Mantıklı bir şekilde az da olsa seyahatimiz sırasında biraz risk olduğunu kabul ederiz. Bilinçli ya da bilinçsiz olarak seyahatimiz sırasında yaralanma ya da ölme olasılığımız olduğunu biliriz. Ancak bu konu üzerinde durmayız. Seyahatimizdeki zaman ve konfor gibi beklentilerimize yoğunlaşırız.
 
Havacılık çevresinde;
Birincil öncelik operasyonların emniyetli olarak gerçekleştirilmesidir. Karmaşık bir sistem olarak havacılık sisteminde gerek insan kaynaklı olsun gerek hava koşulları gerekse teknoloji olsun hala tam olarak tüm değişkenleri etkin bir şekilde yönetemiyoruz. Diğer bir deyişle, riskler her zaman var ve olacak.
 
Bu bakış açısıyla emniyeti tanımlayacak olursak;
Risklerin en az olduğu durum, uçuş emniyeti ise uçuşta risklerin en az olduğu durumdur. Uçuş emniyeti yönetimi faaliyetleri ile uçuştaki olası risklerin en aza indirilmesi için tüm kaynakların etkin bir şekilde yönlendirilmesidir. Burada en önemli kaynak insandır. Havacılık çevresindeki operasyonlar risk ve tehlikelerin emniyet ve güvenlik açısından başarılı bir şekilde ele alınabilmesi için sistemli bir yaklaşım benimsenmelidir.
 
Emniyet ve güvenlik arasında karakter açısından farklılık vardır. Emniyet faydalarının değerlendirilmesi büyük oranda kaza olasılıkları ve istatistiklerinin anlaşılmasına bağlıdır. Güvenliğin faydalarını ölçmek ise çok daha zordur çünkü düşmanca bir hareket tehdidini tahmin etmemiz kolay değildir. Bu hareket bir uçağın patlatılması olabilir.
 
Sonuç olarak;
Sadece bir uçağın ve ekipmanların kaybı değil aynı zamanda çok sayıda insan ve nitelikli uzman personelin kaybı anlamına gelir. Emniyet uçuş operasyonunun içerisinde yer alan aksaklıklara ve dinamiklere işaret eder.
 
Söz gelimi;
Uykusuz ve yorgun bir pilotun hata yaparak uçuş operasyonunu riske sokabilme ihtimali emniyet kavramı ile ilgilidir. Diğer taraftan uçağa bomba konulduğunun ihbarı ise güvenliği ilgilendiren bir durumdur. Genellikle dış kaynaklı olan güvenlik tehditleri uçuş emniyetini de etkileyecektir.
 
Emniyet ve güvenlik yönetiminde sıklıkla kullanılan kavramlar arasında risk, tehlike-tehdit kavramları vardır. Risk kavramı istenmeyen olayların olma olasılığı ve beklenen kayıpların ölçülmesi olarak tanımlanabilir. Bu anlamda olayın gerçekleşme olasılığı ve şiddeti önem kazanır. Risk olasılık ve şiddetin çarpımı ile hesaplanır.
 
Söz gelimi;
Apronda bir uçağın pervanesine bir personelin kapılması olasılığı ve şiddetini ele aldığımızda olasılık düşük ancak gerçekleşme durumunda şiddeti ölümcüldür. Bu yüzden yüksek risk derecesine sahiptir. Böyle bir olayın yaşanmaması için her türlü önlemin alınması gerekir. Verilen örnekte olduğu gibi havacılıkta risklerin, tehlikelerin ve tehditlerin değerlendirilmesinde operasyonel ve akademik açıdan yetkin insanların sağlayacağı katma değer öne çıkarılmalıdır.
 
Riskin ICAO tanımı:
Olasılık ve şiddet açısından ölçülen, belirli bir işlevi yerine getirme yapabilirliğinin azalmasına, materyalin kaybedilmesine, ekipman ya da yapıların hasar görmesine ve personelin yaralanmasına neden olma olasılığıdır. ICAO’nun tanımına göre emniyet, insanlara ya da varlıklarına zarar verebilecek risklerin devamlı bir şekilde tehlike tanımlama ve risk yönetimi ile kabul edilebilir bir düzeye indirilmesi ve muhafaza edilmesidir. Bu anlamda riskin sıfır olabileceği düşünülmemekte ve yönetilebileceği anlaşılmaktadır
 
Tehlikenin (hazard) ICAO tanımı:
Belirli bir işlevi yerine getirme yapabilirliğinin azalmasına, materyalin kaybedilmesine, ekipman ya da yapıların hasar görmesine ve personelin yaralanmasına neden olma potansiyeline sahip koşul, nesne ya da faaliyettir.
 
Tehlikenin FAA tanımı:
Çevreye hasar verebilecek, bina, ekipman, sistem kaybına neden olabilecek, insanların ölümü ve yaralanması ya da hasta olmasına neden olabilecek var olan ya da potansiyel herhangi bir koşuldur.
 
Tehditler ise daha çok güvenlik ile birlikte ele alınmaktadır. Tehditler havacılıkta teröristler gibi sistemdeki güvenlik açıklarını fırsat bilen kötü niyetli kanunsuz girişimler ile sonuçlanabilecek durumlardır. Tehditler havacılık güvenliği önlemlerini zorunlu hale getirmiştir.
 
Tehlike, risk ve tehdit örnekleri:
  • Piste tam dik bir açıyla 20 knotlık bir şiddette esen yan rüzgâr iyi bir tehlike örneğidir. Çoğu kategorideki uçak için bu rüzgâr şiddet ve yön olarak iniş ve kalkış performansını olumsuz etkileyebilecek bir etkendir.
  • Aynı anda paralel pistlerden hem kalkan hem de inen uçakların bu yan rüzgârdan etkilenme olasılığı ise iyi bir risk örneğidir. Uçaklar birbirlerinin iniş ve kalkış hatlarına tehlikeli bir şekilde yaklaşma olasılığına sahiptir. Böylesi bir yakın geçme havaalanı ve trafik operasyonları için çok kötü sonuçlar doğurabilir.
  • Bir havalananında yolcularını almaya devam eden bir uçuş için verilen bomba ihbarı ise tehdit kavramına örnek olabilir. Uçuş operasyonun dışında gerçekleşen ancak uçuşun ve insanların güvenliğini tehdit eden bir durumdur. Tenerife kazasında yaşandığı gibi uçuşların emniyetini tehlikeye ve riske atabilecek bir duruma da dönüşebilecektir. Bir diğer örnek ise on yaklaşmada olan pilotların yüzüne lazer ışıklarının yönetilmesi olarak verilebilir. Bu örnek güvenlik tehdidi iken son yaklaşmadaki uçuşun emniyetini de büyük riske sokar. Bu yüzden son zamanlarda otoriteler tarafından bu konuda etkili yaptırımlar geliştirilmiştir.
 
Havacılıkta risk, tehlike ve tehditlerin devamlı evrimleşmesi ve öngörmede yaşanana sorunlar nedeniyle emniyet ve güvenlik sistemleri birlikte çalıştırılmalıdır. Bu iki sistem temelde acil ve beklenmeyen olay ve durumların yönetilmesinde bir araya gelmektedir. Bu yüzden ilgili kavramların bilinmesi, paylaşılması, emniyet ve güvenlik kültürünün geliştirilmesi için gereklidir.
 
Tekrar soralım:
Havacılıkta Emniyet mi önemli Güvenlik mi?
İkisi de çok önemli.
Sürekli öğrenme ile geliştirmemiz ve etkileştirmemiz gereken kavramlar ve sistemler..
 

Dr. Uğur TURHAN & Dr. Birsen YÖRÜK AÇIKEL
 
Kaynaklar:
  1. Turhan, U., (2017). “Havacılıkta Emniyeti ve Güvenliği ile ilgili Temel Kavramlar” Havacılık Emniyeti ve Güvenliği (Havacılık Emnieyti ve Güvenliği), (Editörler: Turhan, U. ve Kanbur, E.). Atatürk Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi, Erzurum.
  2. Turhan, U., (2016). “Havaalanlarında Güvenlik Yönetimi”, Havaalanı Yönetimi  (Editör: Ferhan, K.) Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir.

Bu yazı 5562defa okunmuştur.

FACEBOOK YORUMLAR

YORUMLAR

  • 0 Yorum